आदिवासी क्षेत्रातील विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन क्षमता विकसनासाठी द्विभाषिक पुस्तकांची उपयोगिता : एक दृष्टीकोन

Abstract

भारत हा भाषिक, सांस्कृतिक व सामाजिक विविधतेने नटलेला देश आहे. या विविधतेमध्ये आदिवासी समाजाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आदिवासी क्षेत्रातील विद्यार्थ्यांना शिक्षण घेताना भाषिक अडथळे, सांस्कृतिक विसंगती आणि सामाजिक-आर्थिक मर्यादा यांचा सामना करावा लागतो. विशेषतः शाळेतील अध्यापन भाषा आणि विद्यार्थ्यांची मातृभाषा यांतील तफावत ही अध्ययन क्षमतेच्या विकासातील प्रमुख अडचण ठरते. परिणामी वाचन, लेखन, आकलन, अभिव्यक्ती व संकल्पनात्मक समज यांसारख्या मूलभूत अध्ययन क्षमतांचा अपेक्षित विकास होत नाही. अध्ययन क्षमता म्हणजे केवळ स्मरणशक्ती नव्हे, तर भाषा समजून घेणे, विचार करणे, प्रश्न विचारणे, निष्कर्ष काढणे आणि ज्ञानाचा प्रत्यक्ष जीवनात उपयोग करणे या प्रक्रियांचा समुच्चय होय. आदिवासी विद्यार्थ्यांमध्ये नैसर्गिक बुद्धिमत्ता, निरीक्षण क्षमता व अनुभवाधारित ज्ञान मोठ्या प्रमाणात आढळते. मात्र शालेय शिक्षण जर त्यांच्या भाषिक व सांस्कृतिक संदर्भांशी सुसंगत नसेल, तर या क्षमतांचे शैक्षणिक रूपांतर होत नाही. याच पार्श्वभूमीवर द्विभाषिक पुस्तके अध्ययन क्षमतांच्या विकासासाठी प्रभावी साधन ठरतात. द्विभाषिक पुस्तके म्हणजे मातृभाषा आणि शालेय/राज्यभाषा यांचा समन्वय साधणारी शैक्षणिक साधने होत. ही पुस्तके विद्यार्थ्यांना परिचित भाषिक आधार देत हळूहळू शालेय भाषेतील संकल्पना आत्मसात करण्यास मदत करतात. मातृभाषेतून शिकताना विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढतो, भीती कमी होते आणि अध्ययनातील सातत्य टिकून राहते. परिणामी शाळा गळतीचे प्रमाण कमी होऊन शैक्षणिक समावेशनाला चालना मिळते. प्रस्तुत शोध निबंधात आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन क्षमतांचे स्वरूप, त्यांना येणाऱ्या अडचणी, सध्या राबविले जाणारे प्रयत्न, द्विभाषिक पुस्तकांची संकल्पना व स्वरूप, त्यांची शैक्षणिक उपयोगिता, तसेच अंमलबजावणीतील आव्हाने आणि उपाययोजना यांचा सविस्तर आढावा घेण्यात आला आहे. हा अभ्यास संकल्पनात्मक व दृष्टीकोनात्मक स्वरूपाचा असून उपलब्ध साहित्य, शैक्षणिक धोरणे आणि क्षेत्रीय अनुभव यांच्या आधारे मांडणी करण्यात आली आहे. आदिवासी शिक्षणात गुणवत्तापूर्ण व समावेशक शिक्षण साध्य करण्यासाठी द्विभाषिक पुस्तकांचा वापर अपरिहार्य असल्याचे या अभ्यासातून स्पष्ट होते.